ಬೆಳೆ ವಿಮೆ : ಏನು ಮತ್ತು ಹೇಗೆ?

 ಬೆಳೆ ವಿಮೆ ಎಂಬುದು ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ರೈತರಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಭದ್ರತೆ ನೀಡುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಭಾರತಂಥ ಮಳೆ ಆಧಾರಿತ ಕೃಷಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬರ, ನೆರೆ, ಚಂಡಮಾರುತ, ಕೀಟ–ರೋಗಗಳು, ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಸ್ಥಿರತೆಗಳು ರೈತರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಆಘಾತಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಮೆ ರೈತರ ಆದಾಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ನಷ್ಟದ ಹೊರೆ ಅವರನ್ನು ತತ್ತರಿಸದಂತೆ ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ವಿಮೆ ಎಂದರೇನು, ಅದು ಯಾಕೆ ಅಗತ್ಯ, ಕೃಷಿ ವಿಮೆಯ ಸ್ವರೂಪವೇನು, ಹಾಗೂ ಬೆಳೆ ವಿಮೆಯ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಮಾದರಿಗಳಾದ Yield-based ಮತ್ತು Weather-based ವಿಮೆಗಳ ತತ್ವಗಳು, ಗಣಿತೀಯ ಸಮೀಕರಣಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ PMFBY ಮತ್ತು WBCIS ಯೋಜನೆಗಳ ವಿವರಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಿಮೆ ಎಂದರೆ ವಿಮಾ ಕಂಪನಿ (insurer) ಎಂದರೆ ನಷ್ಟ ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ ಪರಿಹಾರ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ/ಸಂಸ್ಥೆ, ಮತ್ತು ವಿಮಾ ಪಾಲುದಾರ (insured) ಎಂದರೆ ಆ ಭದ್ರತೆಗಾಗಿ ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಪಾವತಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಇವರ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಒಪ್ಪಂದ. ವಿಮೆಯ ಮೂಲ ತತ್ವ ‘ಸಾಮೂಹಿಕ ಅಪಾಯ ಹಂಚಿಕೆ’. ಅಂದರೆ, ಅನೇಕ ಜನರು ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಪಾವತಿಸುವುದರಿಂದ, ನಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸಿದ ಕೆಲವರಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ನೀಡಲು ಸಾಕಷ್ಟು ನಿಧಿ ಸಂಗ್ರಹಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಗೋ, ರೈತಾನಿಗೋ ಆದ ನಷ್ಟ ಒಬ್ಬನೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಹೇರಿಕೆಯಾಗದೆ, ಸಮೂಹದೊಳಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ.
ಕೃಷಿ ವಿಮೆಯು ಇದೇ ತತ್ವದ ಮೇಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಇದರ ಅಪಾಯ ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪ ತುಂಬಾ ಸಂಕೀರ್ಣ. ಹವಾಮಾನ ಆಧಾರಿತ ಕೃಷಿ ಸ್ವಭಾವತಃ ಅನಿಶ್ಚಿತ. ರೈತರು ಕಡಿಮೆ ಲಾಭಾಂಶದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ, ನಷ್ಟದ ಹೊರೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿರುವ ಬೆಳೆ ವಿಮೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆ ವಿಮೆ ಕ್ರಮೇಣ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಇಂದು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಫಸಲ್ ಬಿಮಾ ಯೋಜನೆ (PMFBY) ಮತ್ತು Weather Based Crop Insurance Scheme (WBCIS) ದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆ ವಿಮೆ ರೂಪಗಳು. ಇವು ಎರಡೂ ರೈತರಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಗುರಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ನಷ್ಟ ಅಂದಾಜಿಸುವ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಬೇರೆಯಾದ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ.

Yield-based ಬೆಳೆ ವಿಮೆ ಎಂದರೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶದ ವಾಸ್ತವ ಉತ್ಪಾದನೆ (Actual Yield - AY) ಮತ್ತು ಗರಿಷ್ಠದ ಹಿನ್ನಲೆ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಗಣನೆ ಮಾಡಲಾದ Threshold Yield (TY) ಅನ್ನು ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಿ ನಷ್ಟವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುವ ವಿಧಾನ. Threshold Yield ಅನ್ನು ಕೆಳಗಿನ ಸಮೀಕರಣದಿಂದ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ:
TY = Historical Average Yield × (Indemnity Level / 100)
ಇಲ್ಲಿ Indemnity Level ಪ್ರದೇಶದ ಅಪಾಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 70%, 80% ಅಥವಾ 90%. ವಾಸ್ತವ ಉತ್ಪಾದನೆ (AY)ಯನ್ನು ಬೆಳೆ ಕಟಾವಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಯ (CCE) ಮೂಲಕ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ AY < TY ಆಗಿದ್ದರೆ ರೈತರಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಹಾರ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುವ ಸಮೀಕರಣ:
Claim = ((TY – AY) / TY) × Sum Insured
ಉದಾಹರಣೆ:
ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬೆಳೆಯೊಂದರ ಸರಾಸರಿ ಉತ್ಪಾದನೆ 20 ಕ್ವಿಂಟಲ್/ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಆಗಿದ್ದು, Indemnity level = 80% ಆಗಿದ್ದರೆ, TY = 20 × (80/100) = 16 ಕ್ವಿಂಟಲ್/ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಆಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಆ ವರ್ಷದ AY = 10 ಕ್ವಿಂಟಲ್/ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಆಗಿದ್ದರೆ, Loss % = (16 – 10) / 16 = 0.375. Sum insured = ₹40,000 ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ, Claim = 0.375 × 40,000 = ₹15,000 ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ನಷ್ಟವನ್ನು ನೈಜ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅಂದಾಜಿಸುವುದರಿಂದ ನಿಖರತೆ ಹೆಚ್ಚಾದರೂ, CCEಗಳನ್ನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಸದಿರುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಪನದ ದೋಷಗಳಿಂದ ಪರಿಹಾರ ವಿತರಣೆಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಉಂಟಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ.

Weather-based crop insurance (WBCIS) ನಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ಬೆಳೆ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ಹವಾಮಾನ ಸೂಚಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಳೆ ಪ್ರಮಾಣ, ತಾಪಮಾನ, ಗಾಳಿ ವೇಗ, ಆರ್ದ್ರತೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಈ ಮೌಲ್ಯಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಗರಿಷ್ಠ/ಕನಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ದಾಟಿದಾಗ ವಿಮಾ ಪರಿಹಾರ 'Trigger'' ಆಗುತ್ತದೆ.
ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Rainfall deficit
Rainfall Deficit = max(0, R_threshold – R_actual)
Trigger point (T), Exit point (E), ಮತ್ತು Payout rate (PR) ಬಳಸಿ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ:
Claim = min[(Deficit × PR), Maximum Sum Insured]

ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ಉದಾಹರಣೆ:
R_threshold = 150 mm
R_actual = 90 mm
Deficit = 150 – 90 = 60 mm
PR = ₹100/mm
Max payout = ₹8000
Claim = min(60 × 100, 8000) = ₹6000
ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೂಚಕ ಆಧಾರಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಪರಿಹಾರ ವಿತರಣೆ ವೇಗವಾಗಿ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ Weather index ಯಾವಾಗಲೂ ರೈತರಿಗೆ ಸಂಭವಿಸುವ ನಷ್ಟವನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸದೆ ಇರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ — ಇದನ್ನೇ Basis Risk ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. 

PMFBY ಯೋಜನೆ 2016ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದYield-based ವಿಮೆ. ರೈತರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರೀಮಿಯಂ — ಖರಿಫ್ 2%, ರಬಿ 1.5%, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ 5% ಮಾತ್ರ. ಉಳಿದ ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. Prevented sowing, standing crop loss, post-harvest loss, localized calamities ಮೊದಲಾದ ನಷ್ಟಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಮಗ್ರ ಯೋಜನೆ ಇದು. WBCIS ಎಂಬುದು 2007ರಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೂಚಕಾಧಾರಿತ ವಿಮೆ. ತೋಟಗಾರಿಕಾ ಬೆಳೆ (ಉದಾ: Arecanut), ಹವಾಮಾನಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಸಂವೇದನಾಶೀಲ ಬೆಳೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆ ಇದು ಸೂಕ್ತ. Weather station ಡೇಟಾ ಲಭ್ಯವಾಗುವ ಕಾರಣ ಪರಿಹಾರ ವೇಗವಾಗಿ ನಿಗದಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ weather station ಮತ್ತು ರೈತರ ಹೊಲಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸದಿಂದ ಕೆಲವರಿಗೆ ನೈಜ ನಷ್ಟವಾಗಿದ್ದರೂ ಪರಿಹಾರ ಸಿಗದೇ ಇರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ (basis risk) ಹೆಚ್ಚಿದೆ. PMFBY ಮತ್ತು WBCIS ಎರಡೂ ಮಹತ್ವದ ವಿಮೆಗಳು ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಉಪಯುಕ್ತತೆ ವಿಭಿನ್ನ. PMFBY ನೈಜ ಉತ್ಪಾದನಾ ನಷ್ಟಕ್ಕಾಗಿ ಸೂಕ್ತ; WBCIS ವೇಗವಾಗಿ ಪರಿಹಾರ ಬೇಕಾಗಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಸಂವೇದನಾಶೀಲ ಬೆಳೆಗೆ ಉತ್ತಮ. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪಗ್ರಹ ಚಿತ್ರಗಳು, AI ಮಾದರಿಗಳು, ದೂರ ಸಂವೇದನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬಳಕೆ ಮೂಲಕ ನಷ್ಟ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ನಿಖರ ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಘೋಷಣೆ: ಈ ಲೇಖನವನ್ನು ವಿವಿಧ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಾಹಿತಿಯ ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಯಾವುದೇ ತಪ್ಪುಗಳಿಗೆ ಲೇಖಕರು ಉತ್ತರದಾರರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಲೇಖನದ ತಯಾರಿಯಲ್ಲಿ AI ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.

ಭಾರತ ಮಾತೆಯ ಧೀಮಂತ ಪುತ್ರನಿಗೆ ನುಡಿ ನಮನ

ಅಜಾತ ಶತ್ರು, ಕವಿ ಹೃದಯಿ, ರಾಜಕೀಯ ಮುತ್ಸದ್ಧಿ, ರಾಷ್ಟ್ರವಾದಿ, ಚಿಂತಕ.... ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಹೋದರೆ ಮುಗಿಯದ ಉಪಮೆಗಳು. ಹೌದು... ನಾನು ಬರೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಕೋಟ್ಯಂತರ ಭಾರತೀಯರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿ ಇಂದು ನಮ್ಮನ್ನು ಅಗಲಿರುವ ಮಾನ್ಯ ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿಯವರ ಬಗ್ಗೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಭಾರತ ಕಳೆದ ಏಳು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ನಾಯಕರನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ಕೆಲವು ನಾಯಕರು ತಮ್ಮ ದಿಟ್ಟ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಜನಪ್ರಿಯತೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ... ಹೀಗೆ ಒಂದೊಂದು ಗುಣ ವಿಶೇಷಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅಟಲ್ ಜಿ ಅವರು ಇವೆಲ್ಲಾ ಗುಣ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಏಕೈಕ ರಾಜಕಾರಣಿಯಾಗಿ ಭಾರತೀಯರ ಪ್ರೀತಿ ಪಾತ್ರರಾಗಿ ಬಾಳಿ ಬದುಕಿದರು. ಸ್ವಂತ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಿಂತ ಪಕ್ಷ ಮುಖ್ಯ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ದೇಶ ಮುಖ್ಯ ಎಂದು ಬಲವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದ ಅವರು ಅದರಂತೆ ನಡೆದರು ಕೂಡ. ತನ್ನ ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನದ ಬಹುಪಾಲು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ಅವರು ಸರಕಾರ ತಪ್ಪಿ ನಡೆದಾಗ ತಿದ್ದಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿ ಮಾದರಿ ವಿರೋಧಿ ನಾಯಕರು ಎಂದು ಎನಿಸಿಕೊಂಡರು. ಎಂದೂ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಹಂಬಲಿಸದ ಅವರು ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತಯಾಚನೆಯ ಸಂದರ್ಭ ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರಿಗೆ ನೀತಿ ಪಾಠ ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗದು. ಅಧಿಕಾರ ಇರಲಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ದೇಶ ಸೇವೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದೆ ಬರುವ ಸರಕಾರಕ್ಕೆ ರಚನಾತ್ಮಕ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ಮೂಲಕ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತೇವೆ ಎಂದ ಮಾತು ಅವರ ಮುತ್ಸದ್ದಿತನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಮುಂದೆ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗಲೂ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷವನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡೇ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಬದಲಿಸಬಹುದು ಆದರೆ ನೆರೆಯವರನ್ನಲ್ಲ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ಅವರು ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಸ್ನೇಹ ಹಸ್ತ ಚಾಚಿದರು. ಆದರೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಿಶ್ವಾಸದ್ರೋಹಕ್ಕೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ ನಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟು ತಾನು ಹೂವಿಗಿಂತ ಕೋಮಲನಾದರೂ ವಜ್ರಕ್ಕಿಂತ ಕಠಿಣನೂ ಆಗಬಲ್ಲೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದರು. ಪಕ್ಷಾತೀತವಾಗಿ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ತಾನು ನಂಬಿದ ತತ್ವಾದರ್ಶಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ರಾಜಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡವರಲ್ಲ. ಅಧಿಕಾರ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೇವಲ ಒಂದು ಮತದ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾದರೂ ಅನೈತಿಕ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸದೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಕೇವಲ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಟವಲ್ಲ ಎಂದು ಸಾಧಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಉತ್ತಮ ಆಡಳಿತದಿಂದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದರೂ ಅವರು ೨೦೦೪ ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೋತಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಇಂದಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರ್ಶ ರಾಜಕಾರಣಿಯಾಗಿ ಬಾಳಿ ಬದುಕಿದ ಅವರು ಇಂದು ನಮ್ಮನ್ನು ಅಗಲಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಮೂಲಕ ಭಾರತ ಮಾತೆಯ ಧೀಮಂತ ಪುತ್ರನಿಗೆ ನುಡಿ ನಮನಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ.